ტაფტს-კოვის ჰორიზონტზე, ნოვა სკოტიაში, კანადაში, კამფეტების ჯოხისფრად შეღებილი კვამლის მილის ჯგუფი ჩანს. ჰალიფაქსის პორტის მარილიანი სიღრმეებში კი რაღაც გრანდიოზული ხდება: ოკეანეს ატმოსფერული ნახშირორჟანგის მოცილებისთვის ამუშავებენ.
„ეს ის პროცესია, რასაც დედა ბუნება მილიარდობით წლის განმავლობაში ბუნებრივად აკეთებდა, რათა ატმოსფერული და ოკეანის ქიმია გრძელვადიან პერსპექტივაში დაბალანსებულიყო,“ — ამბობს გრეგ რაუ, Planetary Technologies-ის თანადამფუძნებელი და წამყვანი მეცნიერი.
Planetary Technologies არის ოკეანის ნახშირორჟანგის მოცილების კომპანია და ერთ-ერთი იმ მზარდი რაოდენობის ორგანიზაციებიდან, რომლებიც ცდილობენ ატმოსფეროში ჭარბი ნახშირორჟანგის შემცირებას — კლიმატის კრიზისის მთავარ მამოძრავებელს — ოკეანეში ბუნებრივად მიმდინარე ნახშირბადის ციკლების დაჩქარებით.
ამისთვის კომპანია ატარებს ოკეანის ტუტიანობის გაძლიერების (OAE) პროცესს — ზღვის წყალში ცარცის მსგავსი ნივთიერების დამატებით, რაც წყალს საშუალებას აძლევს, ჩვეულებრივზე მეტი ატმოსფერული ნახშირორჟანგი შეიწოვოს და შეინახოს.
ეს პროცესი ასევე ეხმარება ოკეანის მჟავიანობის შემცირებას, რომელსაც ხშირად კლიმატის კრიზისის „ბოროტ ტყუპადაც“ მოიხსენიებენ და რომელიც საგრძნობლად მატულობს.
რადგან ეს უკვე არსებული ბუნებრივი პროცესია, მხარდამჭერები ამბობენ, რომ ეს ტექნოლოგიები ზიანს არ მიაყენებს იმ ზღვის ცხოველებს, რომლებიც ამ პორტში ბინადრობენ — მაგალითად, სკუმბრიებს, მზის თევზებს, პორტის ბეჭებსა და ზღვის კუებს. თუმცა ზოგიერთი საზღვაო მეცნიერი შიშობს, რომ დამატებითი მასალების შეტანა უკვე სტრესულ ეკოსისტემაში შეიძლება საზიანო იყოს წყლის ბინადართათვის და მიიჩნევს, რომ საზღვაო გეოინჟინერიის ამ სფეროს მეტი კვლევა სჭირდება.
„თუ ახალ წამალს ვავითარებთ, არსებობს გარკვეული ეტაპები, რომლებიც უნდა გავიაროთ. უბრალოდ ნივთიერებას ვერ იპოვი და ვერ გამოიყენებ,“ — ამბობს სემ დიუპონი, გოტენბურგის უნივერსიტეტის უფროსი ლექტორი. „ამ ეტაპზე კი, [ოკეანის ნახშირორჟანგის მოცილების] შემთხვევაში, ჩანს, რომ პირდაპირ კლინიკურ ცდაზე გადადიან.“
Planetary Technologies კვირაში ხუთი დღე მუშაობს. კომპანიის თანამშრომლები კონტეინერიდან ამზადებენ ტუტე ნაზავს — საკუთარ ფორმულას — და ამატებენ მას ადგილობრივი ენერგოკომპანიის გამაგრილებელ წყალში, რის შედეგადაც მიიღება უსუნო რძისფერი ნარევი, რომელიც შემდეგ ჰალიფაქსის პორტში გამოედინება და სენსორებით კონტროლდება.
თავდაპირველად მცირე სახელმწიფო გრანტებით, ვენჩურული ფონდებითა და სხვა კერძო კაპიტალით გაძლიერებული Planetary Technologies ახლა შემოსავალს ნახშირორჟანგის მოცილების კრედიტების გაყიდვით იღებს, რომელთა ღირებულება მილიონობით დოლარს აღწევს ისეთი კომპანიებისთვის, როგორიცაა JPMorgan Chase და Shopify.
ოკეანის ნახშირორჟანგის მოცილება ჯერ კიდევ ახალბედა ინდუსტრიაა, თუმცა Ocean Carbon Removal Watch-ის (პულიცერის ცენტრის მიერ შექმნილი ბაზა, რომელიც საზღვაო ნახშირორჟანგის მოცილების ინვესტიციებს აკვირდება) მონაცემებით, 2021 წლიდან ამ სფეროში უკვე 500 მილიონ დოლარზე მეტი ჩაიდო.
ათწლეულზე მეტი ხნის მოლაპარაკებების შემდეგ, რომელშიც ათეულობით ქვეყანა მონაწილეობდა, მიმდინარე წლის ოქტომბერში საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციამ (IMO) მიიღო პირველი საერთაშორისო ჩარჩო, რომელიც ოფიციალურად აღიარებს ოკეანის ნახშირორჟანგის მოცილების სამ ძირითად მეთოდს: ოკეანის განოყიერებას, ტუტიანობის გაძლიერებას და ბიომასის ჩაძირვას.
ჩარჩო ლონდონში, ლონდონის კონვენციისა და პროტოკოლის ყოველწლიური შეხვედრისას მიიღეს — ეს ნაკლებად ცნობილი, მაგრამ გავლენიანი ხელშეკრულებაა, რომელიც ზღვაში ნარჩენების დაღვრას არეგულირებს. ახალი ჩარჩო სიფრთხილისკენ მოუწოდებს. IMO-ს განცხადებით, „საჭიროა დამატებითი სამეცნიერო კვლევები, სანამ რაიმე აქტივობა კვლევით ეტაპს გასცდება“. თუმცა ორგანიზაცია აღიარებს, რომ „საზღვაო გეოინჟინერია სულ უფრო მეტ სამეცნიერო, კომერციულ და საზოგადოებრივ ყურადღებას იპყრობს“.
„IMO-ს შეფასებები მთავრობებსა და ინდუსტრიას მკაფიო სიგნალს უგზავნის, რომ ეს ის საკითხია, რომელსაც გლობალური საზოგადოება პრიორიტეტად მიიჩნევს,“ — ამბობს ფატიმა კენდეს ვალსინგი, აშშ-ში დაფუძნებული არასამთავრობო ორგანიზაცია Ocean Conservancy-ის კლიმატის მიმართულების ვიცე-პრეზიდენტი. „იქნება ეს ბიზნესი, აკადემიური წრე თუ არასამთავრობო სექტორი — ყველას სურს, რომ სისტემა მუშაობდეს და მასზე ნდობა არსებობდეს.“
თუმცა ზოგიერთი მეცნიერი და კონსერვაციული ორგანიზაცია შიშობს, რომ კერძო სექტორი ძალიან სწრაფად მიიწევს წინ და შეიძლება ისეთი ტექნოლოგიები შექმნას, რომლებიც ოკეანეს დააზიანებს და ამ სფეროს რეპუტაციას დააბნელებს, სანამ რეალური გარღვევები მოხდება.
Ocean Visions-ის აღმასრულებელი დირექტორი ბრედ აკი, რომლის ორგანიზაციაც კრეატიულ გადაწყვეტილებებს უწევს პოპულარიზაციას ოკეანის დაცვისა და აღდგენის მიზნით, ამბობს, რომ სექტორს სჭირდება მნიშვნელოვანი საჯარო ინვესტიცია წესებისა და სტანდარტების დასამყარებლად.
„ამ ეტაპზე ამას ძირითადად კერძო და აკადემიური სექტორი აკეთებს, რაც საკმარისი არ არის,“ — ამბობს ის. სახელმწიფო დაფინანსება, განსაკუთრებით აშშ-ში, სადაც ეს სფერო დაიწყო, სულ უფრო მცირდება.
ნოვა სკოტია, რომელიც ცნობილია თავისი ვირთევზის თევზაობის ისტორიითა და ლეგენდარული მიქცევ-მოქცევებით, ახლა მსოფლიოში ყველაზე დიდი ოკეანის ტუტიანობის გაძლიერების ცენტრია. დალჰაუზის უნივერსიტეტის Ocean Frontier Institute-ის ბაზაზე, კანადის მთავრობის გრანტებითა და გერმანიისა და ავსტრალიის კვლევითი ინსტიტუტების პარტნიორობით, იქ ასევე ოპერირებენ კერძო კომპანიები CarbonRun და pHathom Technologies, გარდა ამისა, Carbon to Sea-ს არაკომერციული სამეცნიერო კვლევითი პროგრამის საცდელი ობიექტიც ფუნქციონირებს.
თუმცა, როცა ჰალიფაქსის ჰაბი იზრდება და მსოფლიოს სხვადასხვა წერტილში — მექსიკის ყურეში, საუდის არაბეთის სანაპიროებთან, ნორვეგიის მდინარეებში თუ სინგაპურის პორტებში — ახალი საცდელი პროექტები იგეგმება, სფერო კვლავ მრავალი კითხვის წინაშე დგას. რადგან სექტორი ძალიან ახალია, გაურკვეველია, როგორ შეიძლება მოქმედი საზღვაო კანონების გამოყენება და სად იწყება მათი იურისდიქცია.
„ეს ქმნის შესაძლებლობას, რომ არასათანადო მოთამაშეებმა რეგულირების ხარვეზები გამოიყენონ,“ — ამბობს რომანი ვები, ნიუ-იორკში დაფუძნებული Sabin Center for Climate Change Law-ის დირექტორის მოადგილე.
იმავე დროს, როცა მმართველობის საკითხები მოლაპარაკების პროცესშია, მეცნიერები აცნობიერებენ, რომ ტუტიანობის გასაძლიერებლად გამოყენებული ძირითადი მასალები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ზოგიერთი მასალა, მაგალითად, სამთო მრეწველობის ნარჩენები, გაცილებით იაფია, მაგრამ მათში არსებული კვალი მეტალები შეიძლება სერიოზულ გავლენას ახდენდეს საზღვაო ეკოსისტემებზე.
„ძალიან დაბალ კონცენტრაციაშიც კი კვალი მეტალებს ტოქსიკური ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს,“ — ამბობს ნინა ბედნარშეკი, სლოვენიის იოზეფ სტეფანის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერი, რომელიც სპეციალიზებულია საზღვაო ნახშირორჟანგის მოცილების ბიოლოგიური რისკების შეფასებაში. ბედნარშეკი განსაკუთრებით ზოოპლანქტონზე ღელავს, რომელიც საზღვაო საკვების ჯაჭვის საფუძველია.
მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერები იკვლევენ ტუტიანობის გაძლიერების გარემოსდაცვით ზემოქმედებას საზღვაო ცხოვრებაზე, ეს საკითხი გლობალურად ჯერ კიდევ ნაკლებად შესწავლილია.
ბედნარშეკი მუშაობს გაეროს კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორის პანელთან (IPCC), რათა შეიმუშაოს მეთოდოლოგია ოკეანის ტუტიანობის გაძლიერებით ნახშირორჟანგის მოცილების აღრიცხვისთვის — მსგავსი იმ ჩარჩოსა, რომელიც ახლახან მიიღო IMO-მ და რომელიც გარემოსდაცვითი უსაფრთხოების და რეგულირების გაძლიერებას შეუწყობს ხელს.
„ამჟამად ბიოლოგიაზე ფასი არ არის დადგენილი,“ — ამბობს ბედნარშეკი. „ვფიქრობ, ეს არასწორია.“
ლიზა ლევინი, კალიფორნიის სკრიფსის ოკეანოგრაფიის ინსტიტუტის ემერიტუს პროფესორი, ეთანხმება მას. „ოკეანის ტუტიანობის გაძლიერების შემთხვევაში, კვლევების უმეტესობა ოკეანის ქიმიაზე ზემოქმედებას სწავლობს, რაც მე გარემოსდაცვითი რისკის შეფასებად არ მიმაჩნია,“ — ამბობს ის.
თუმცა, ნახშირორჟანგის მოცილების ბიზნესში ჩართულთა ნაწილი ამტკიცებს, რომ მეტი რეგულაცია ნიშნავს ინდუსტრიის მასშტაბირების კიდევ უფრო გადადებას — დრო კი არც ოკეანეს აქვს და არც პლანეტას.
„კონსერვაცია ხშირად ავტომატურად რეაგირებს — თითქოს ოკეანეში ნებისმიერი არასტანდარტული მოქმედება აუცილებლად ცუდია,“ — ამბობს რაუ Planetary Technologies-დან.
„უნდა გაიგონ, რომ ამ ეტაპს უკვე გადავცდით — ჩვენ უკვე ვაზიანებთ ოკეანეს. შეგიძლიათ, რამდენიც გინდათ, შემოღობოთ ოკეანის რომელიმე მონაკვეთი, მაგრამ ის მაინც გათბება და მჟავიანობა მოემატება.“
დამატებითი რეპორტაჟი: ალისონ გაკადი. სტატია მომზადებულია პულიცერის ცენტრთან პარტნიორობით და Alicia Patterson-ის სტიპენდიის მხარდაჭერით.
