საშას* მარტოობაზე არავინ იფიქრებდა, მით უმეტეს, თავად საშა. 38 წლის სიდნეიდან მყოფი ქალი მჭიდრო და ხანგრძლივი მეგობრული ურთიერთობებით გამოირჩევა, აქტიურად ინარჩუნებს კავშირს მეგობრებთან, გეგმავს შეხვედრებს და ჩართულია ადგილობრივ საზოგადოებაში.
„ყველა ის მიზეზი, რასაც კითხულობთ, რატომ შეიძლება კაცები მარტო იყვნენ – არ ინარჩუნებენ პირად მეგობრობას, არ არიან კომუნიკაბელურები, საუბრები ზედაპირული აქვთ – ეს ჩემზე არ ვრცელდება,“ ამბობს ის. „ძალიან სოციალურად დაკავშირებული ადამიანი ვარ.“
თუმცა, საშა ხშირად გრძნობდა მარტოობას დედობის პირველ წელს, მაშინაც კი, როცა გარშემო ხალხი ჰყავდა. ახლა ამას გამოცდილების ინტენსივობას მიაწერს. „ეს არის იდენტობის ცვლილება, როცა პირველი შვილი გიჩნდება, არ იცი, რას აკეთებ, ყველაფერს გზადაგზა სწავლობ... თავს მარტო გრძნობ.“
ჩვენ გლობალური მარტოობის კრიზისში ვცხოვრობთ – ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრიორიტეტად გამოაცხადა, თუმცა აშკარაა, რომ მედიისა და დისკუსიის ფოკუსი უმეტესად კაცებზეა.
გლობალურად Google-ში „კაცების მარტოობაზე“ ძიებები მკვეთრად გაიზარდა 2023 წლის შუაში და მას შემდეგაც ხშირია; ამ ფონზე „ქალების მარტოობაზე“ ინტერესი უმნიშვნელოა.
2024 წელს დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ კვლევა დაუკვეთა ბიჭებისა და ახალგაზრდა კაცების მარტოობაზე, მიუხედავად იმისა, რომ – როგორც საბოლოო ანგარიშში აღინიშნა – გოგოები და ქალები უფრო ხშირად აცხადებენ, რომ ქრონიკულად მარტოები არიან. (პარადოქსულად, მკვლევრებმა ეს კაცების კრიზისის დამატებით მტკიცებულებად მიიჩნიეს, რადგან ისინი ნაკლებად საუბრობენ და დახმარებას ითხოვენ.)
მედიაში ეს ცალკე პრობლემად განიხილება: „კაცების მარტოობის ეპიდემია.“
„როცა ხალხს ვეუბნები, რომ მარტოობას ვიკვლევ, ზოგჯერ მეკითხებიან: ‘კაცების მარტოობას?’“ ამბობს მიშელ ლიმი, სიდნეის უნივერსიტეტის წამყვანი მკვლევარი, ავსტრალიის კამპანიის Ending Loneliness Together ხელმძღვანელი და ჯანმოს მრჩეველი. „მიწევს ვუთხრა: ‘არა, არა – ყველას მარტოობას.’“
ქალებსა და გოგოებზე ნაკლები ყურადღების ფონზე შეიძლება იფიქროთ, რომ მათ ყველაფერი კარგად აქვთ, ან, სულ მცირე, კაცებზე უკეთ. სინამდვილეში, კვლევები მუდმივად აჩვენებს, რომ მარტოობის გავრცელება ორივე სქესში მსგავსია. „სინამდვილეში განსხვავება არ არის... ორივე თანაბრად მარტოია,“ ამბობს ლიმი.
კაცებისა და ქალების მარტოობის შედარება არაერთგვაროვან, მაგრამ უმნიშვნელო შედეგებს იძლევა. ამასთან, აშშ-ში კაცების მარტოობაზე არსებული ლიტერატურის სისტემატურმა მიმოხილვამ დაასკვნა, რომ „გავრცელებული ეპიდემიის“ მტკიცებულება არ არსებობს.
მაშ, რატომ გვაქვს შთაბეჭდილება, რომ კაცები განსაკუთრებულად ან უნიკალურად იტანჯებიან მარტოობით და რატომ არ ვსაუბრობთ „ქალების მარტოობის ეპიდემიაზე“? ნაწილობრივ ეს უფრო ფართო გაუგებრობას ასახავს, ამბობს ლიმი: „ხშირად ვხედავთ დაბნეულობას, რას ნიშნავს მარტოობა.“
მარტოობა განისაზღვრება, როგორც განცდა, რომ შენი სოციალური ურთიერთობები რაოდენობრივად, ხარისხობრივად ან ორივე მხრივ არასაკმარისია. სოციალური იზოლაცია – რომელსაც ხშირად მარტოობას ურევენ ან უტოლებენ – უფრო ობიექტურია და კავშირის არარსებობას გულისხმობს.
მონაცემები, როგორც წესი, აჩვენებს, რომ კაცები ქალებზე მეტად სოციალურად იზოლირებულები არიან, ანუ „მათ ნაკლებ ადამიანთან აქვთ ურთიერთობა,“ ამბობს ლიმი. რადგან კაცები, როგორც წესი, ფიზიკურ თანაარსებობასა და „მხარიგვერდით“ სოციალიზაციას ემოციურ სიახლოვესა და გულახდილობაზე მაღლა აყენებენ, „არსებობს ვარაუდი, რომ ისინი უფრო მარტოები არიან,“ განაგრძობს ლიმი – მაგრამ ეს აუცილებელი არ არის, თუ მათ ეს ურთიერთობები აკმაყოფილებთ.
ქალები, როგორც წესი, უფრო დაკავშირებულები არიან, „მაგრამ შეიძლება ურთიერთობებში მარტოობას გრძნობდნენ,“ ამბობს ის. ეს შეიძლება მიუთითებდეს ურთიერთობებში არსებულ კონფლიქტზე ან გაურკვევლობაზე, მაგრამ ასევე შეიძლება გამომდინარეობდეს განცდიდან, რომ საკუთარ გამოცდილებაში მარტო ხარ.
ქალები უფრო ხშირად არიან მზრუნველები, ვიდრე კაცები, საშუალოდ ნაკლებს გამოიმუშავებენ, ფინანსურად ნაკლებად დაცულები არიან და უფრო დაუცველები არიან ცხოვრების უარყოფითი მოვლენების – მაგალითად, უმუშევრობისა და განქორწინების – მიმართ. „ბევრი თვალსაზრისით, ისინი უფრო სოციალურად დაუცველები არიან და ვიცით, რომ ეს რეალურად ზრდის მარტოობის რისკს,“ ამბობს ლიმი. „ეს თანასწორობის საკითხია.“
ეს განსაკუთრებით აშკარა გახდა Covid-19-ის პანდემიის დასაწყისში, როცა მარტოობის თემა უფრო აქტუალური გახდა აკადემიურ და მედიასივრცეში. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც კაცებმა, ისე ქალებმა განაცხადეს, რომ უფრო მარტოები იყვნენ, ქალებში ეს ზრდა ბევრად უფრო დიდი იყო, რასაც ექსპერტები მათ გაზრდილ სამუშაოს – მაგალითად, ბავშვების განათლების ზედამხედველობას – მიაწერდნენ.
საყოფაცხოვრებო საქმეებსა და მზრუნველობაში მეტი დროის დახარჯვა ნიშნავს, რომ ქალებს ნაკლები დრო და რესურსი რჩებათ სოციალური კავშირებისთვის; ამას ემატება მარტოობის განცდა, როცა ტვირთის უმეტესი ნაწილი მათზეა, ამბობს მანუელა ბარეტო, დიდი ბრიტანეთის ექსეტერის უნივერსიტეტის სოციალური და ორგანიზაციული ფსიქოლოგიის პროფესორი. „ეს ძალიან გენდერული გამოცდილებაა.“
კვლევებმა აჩვენა, რომ ცხოვრების გარდამავალი ეტაპები, მაგალითად, მშობლობა, მარტოობას უწყობს ხელს, თუმცა კონკრეტული მიზეზები კაცებსა და ქალებში განსხვავებულია, რაც მათ განსხვავებულ მოლოდინებსა და გამოცდილებებს ასახავს.
ბარეტო აღნიშნავს, რომ ქალები ხშირად უფრო მძაფრად განიცდიან მარტოობას, როცა ბავშვები იზრდებიან და სახლს ტოვებენ, რადგან „დედობა ქალებისთვის ბევრად უფრო ცენტრალურია, ვიდრე მამობა კაცებისთვის.“
მენსტრუალური ჯანმრთელობაც კიდევ ერთი – ხშირად დაუფასებელი – ფაქტორია ქალების მარტოობაში. 2022 წლის იაპონურმა კვლევამ დაადგინა კავშირი მარტოობასა და მძიმე წინამენსტრუალურ სიმპტომებს შორის მოზარდ გოგონებში. რეგულარული ტკივილი მარტოობას „ძალიან პრაქტიკულად“ უწყობს ხელს, ამბობს ბარეტო, რადგან ქალებს სრულფასოვნად ყოფნის ან სოციალიზაციის საშუალებას არ აძლევს.
ასეთი მდგომარეობები, როგორიცაა ენდომეტრიოზი, ხშირად აღწერენ როგორც მარტოობის გამომწვევი, რასაც ამძაფრებს საზოგადოების და მედიცინის მხრიდან არასაკმარისი გაგება. „უნდა გაუმკლავდე და ყველაფერს მარტო მოერიო,“ ამბობს ბარეტო. „ეს ნამდვილად ძალიან მარტო გაგრძნობინებს თავს.“
ასეც იყო საშას შემთხვევაში. მას ენდომეტრიოზი აქვს და ორი „ძალიან რთული წელი“ გაატარა ბავშვის გაჩენის მცდელობაში – მრავალჯერადი მუცლის მოშლით და საბოლოოდ ინ ვიტრო განაყოფიერებით. „ეს იყო პირველი შემთხვევა ჩემს ცხოვრებაში, როცა მარტოობა ვიგრძენი,“ ამბობს ის.
განსაკუთრებით მუცლის მოშლას იხსენებს, როგორც „ყველაზე მარტო გამოცდილებას“, რამაც საყვარელი ადამიანებისგან დაშორება და სოციალური იზოლაცია გამოიწვია. „ეს არის მწუხარების ისეთი ფორმა, რომლის გაგებაც ძალიან უჭირთ მათ, ვინც ამას არ გამოუცდია.“
როცა ქალიშვილი შეეძინა, საშა „ფიზიკურად და ემოციურად გამოფიტული“ იყო. ახალდედობის შოკმა – რომელიც მის მოლოდინს სრულიად არ შეესაბამებოდა – კიდევ უფრო გააღრმავა მისი გაუცხოება და შერეული გრძნობები. „განსაკუთრებით, როცა ძალიან ნანატრი შვილი გყავს, გგონია, რომ მხოლოდ სიხარულის უფლება გაქვს,“ ამბობს ის.
მიუხედავად დიდი მცდელობისა, მისი პარტნიორიც კი ვერ იზიარებდა ამ განცდებს. „ის ძალიან ჩართული იყო, მაგრამ... ჩემი გამოცდილება მისგან სრულიად განსხვავებული იყო,“ ამბობს საშა. „ის ისევ სამსახურში დადიოდა; მისი ცხოვრება ასე რადიკალურად არ შეცვლილა.“
მარტოობა შეიძლება წარმოიშვას საკუთარი თავის სხვებთან შედარებისგან და განცდიდან, რომ ცხოვრების მოლოდინებს აცდენილი ხარ – რაც ხშირად გენდერულადაა განპირობებული. ლაურასთვის*, 41 წლის ოკლენდიდან, მარტოობა „თითქმის პანიკის გრძნობაა“.
იგი იხსენებს, როგორ წავიდა სადილად სკოლის მეგობრებთან და საუბრის შუაში გააცნობიერა, რომ მხოლოდ ბავშვებზე საუბრობდნენ. ლაურა ერთადერთი იყო, ვისაც შვილი არ ჰყავდა.
არ იყო ის, რომ არ უნდოდა მათი ოჯახების ამბების მოსმენა, ამბობს ის, და არც განზრახ გამორიცხავდნენ. „ეს იყო ერთდროული განცდა, რომ არავის აინტერესებდა, რა ხდებოდა ჩემს ცხოვრებაში, და ამავდროულად, რომ ამ გამოცდილებიდან გარეთ ვიყავი.“
ლაურა ხაზს უსვამს, რომ ხშირად მარტოობას არ გრძნობს. „ეს მოდის და მიდის, ძალიან დამოკიდებულია განწყობაზე, სამსახურზე, იმაზე, ვინ არის ჩემს გარემოცვაში, ამინდზე – ყველა იმ ფაქტორზე, რაც ზოგადად ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზეც მოქმედებს.“
თუმცა, მისი მარტოობის გამოცდილება მის ცხოვრებისეულ გარემოებებთანაა დაკავშირებული. ლაურა მარტოხელაა და მარტო ცხოვრობს, მაშინ როცა მისი ბევრი ახლო მეგობარი ოჯახთან ერთად ცხოვრობს ან შორსაა. „სრულიად განსხვავებულ ეტაპზე ვარ,“ ამბობს ის.
ლაურა ბევრს მუშაობს, რომ სოციალური წრე გააფართოოს და მარტო სოციალიზდეს, მაგრამ ეს ძალისხმევას მოითხოვს; ენატრება პარტნიორის ან თუნდაც მეზობლისთან ერთად ყოფნის სიმარტივე. როცა „ის ძირითადი ერთეული“ – ადამიანი, ვისთანაც შეგიძლია სიხარული ან სევდა გაიზიარო და ყოველდღიურობა გაუზიარო – არ გყავს, „ყველაფრის მარტო კეთების განცდა მოდის,“ ამბობს ლაურა.
სექსისტური სტერეოტიპები კიდევ ერთ ფენას ამატებს, ამბობს ის. „მარტო კაცი თვითკმარია, გაბედული ნაბიჯის გადამდგმელი, ხოლო მარტო ქალი – წარუმატებელი, თაროზე დარჩენილი... უცნაური, უყვარლობელი ბებერი ქალიშვილი.“ ეს არ ნიშნავს, რომ თავად ასე ფიქრობს, ამატებს ლაურა. „უფრო ის მაწუხებს, რომ სხვები ასე შემაფასებენ.“
კაცებსაც აქვთ მარტოობის საკუთარი გენდერული მიზეზები, მათ შორის – მოლოდინი, რომ უნდა იყვნენ მტკიცე და თვითკმარი. სწორედ ეს შეიძლება იყოს კაცების „ეპიდემიაზე“ ყურადღების მიზეზი, ამბობს ბარეტო: რადგან სტერეოტიპულად კაცები ძლიერები და უგრძნობები უნდა იყვნენ – მათი მარტოობის განცდა მოულოდნელად და საინტერესოდ აღიქმება.
მაშინ, როცა მარტო ქალები პრობლემას შინაგანად იღებენ და „უბრალოდ აგრძელებენ ცხოვრებას“, ბარეტო აღნიშნავს, რომ მარტოობის პოტენციური შედეგები კაცებისთვის „შეიძლება ბევრად უფრო მძიმე იყოს“. გლობალურად, თვითმკვლელობის მაჩვენებელი კაცებში უფრო მაღალია, ვიდრე ქალებში.
თუმცა, აუცილებელი არ არის, რომ კაცის მარტოობის განცდა პირდაპირ საფრთხეს უქმნიდეს მას ან სხვებს. „კაცების მარტოობის ეპიდემიის“ კონცეფცია ასევე გულისხმობს ერთიან, მასშტაბურ მოვლენას, მაშინ როცა მარტოობა ძალიან ინდივიდუალური პროცესია. „მარტოობა სუბიექტური გამოცდილებაა და ასე უნდა შეფასდეს,“ ამბობს ბარეტო.
კაცებისა და ქალების მარტოობის შედარების ნაცვლად, საჭიროა ორივეს, ასევე არაბინარული ადამიანების გამოცდილების უკეთ გაგება, ამბობს ის. „უნდა შევხედოთ გენდერულ ცხოვრებისეულ გამოცდილებებს და დავუკავშიროთ, როგორ აფერხებს ან უწყობს ხელს ეს სოციალური კავშირის ჩამოყალიბებას... რა ხდის კაცებს მარტოებად და რა – ქალებს?“
ამ (და სხვა) გამოცდილებების სპეციფიკაზე დაკვირვებით, შეიძლება ვისწავლოთ, როგორ დავიცვათ თავი მარტოობისგან და როგორ ჩავერიოთ ეფექტურად, ამბობს ბარეტო.
უკვე არსებული მონაცემები პროდუქტიულ გზას გვთავაზობს. 2022 წლის 30 ქვეყნის კვლევამ აჩვენა, რომ ქვეყნებში, სადაც გენდერული თანასწორობა უფრო მაღალია, მარტოობის მაჩვენებელი – როგორც კაცებში, ისე ქალებში – უფრო დაბალია; მკვლევრებმა დაასკვნეს, რომ თანასწორობა ხელს უწყობს „მაღალი ხარისხის, ახლო ურთიერთობებს“.
ეს სხვა კვლევებსაც ემთხვევა, რომლებიც მარტოობას სოციალურ-ეკონომიკურ პრობლემად მიიჩნევს. „კაცების მარტოობის“ მკურნალობის ნაცვლად, უკეთესი სტრატეგია შეიძლება იყოს სოციალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება და ცხოვრების სტანდარტების ამაღლება ყველასთვის. მანამდე კი, ინდივიდუალური გამოცდილების გაზიარება შეიძლება დამხმარე იყოს.
როცა საშა წელს მეორედ დაორსულდა, იცოდა, რომ არ სურდა გაემეორებინა პირველი შვილის გაჩენის რთული და მარტო პერიოდი. მან ფსიქოთერაპევტთან დაიწყო მუშაობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის დასაცავად და მოძებნა დედობის გულწრფელი, მრავალფეროვანი აღწერები (განსაკუთრებით აღნიშნავს ლუსი ჯონსის წიგნს Matrescence), რომლებმაც თავი ნანახად აგრძნობინა.
„საბედნიეროდ,“ ამბობს საშა, მისი მეორე პოსტპარტუმი ბევრად მარტივი აღმოჩნდა. მან ასევე გადაწყვიტა, გულწრფელად ესაუბრა მშობლობისკენ რთულ გზაზე. მისი მოტივაცია იყო სხვებისთვის მარტოობის შეგრძნების შემსუბუქება, თუმცა ამან თავადაც შეუმსუბუქა ტვირთი.
„ვიგრძენი, რომ რაც უფრო ღია ვიყავი, მით უფრო დაკავშირებულად ვგრძნობდი თავს.“
ავსტრალიაში დახმარება ხელმისაწვდომია Beyond Blue-ზე 1300 22 4636, Lifeline-ზე 13 11 14 და MensLine-ზე 1300 789 978. დიდ ბრიტანეთში საქველმოქმედო ორგანიზაცია Mind-ზე 0300 123 3393 და Childline-ზე 0800 1111. აშშ-ში დარეკეთ ან მიწერეთ Mental Health America-ს ნომერზე 988 ან ესტუმრეთ 988lifeline.org
* სახელები შეცვლილია
