ინვერესკი – ეს ლამაზი სოფელია ედინბურგის მახლობლად, რომელიც პატარა მდინარე ესკის მრუდზე, ძლიერ ფორტის ფიორდთან ახლოს მდებარეობს. აქ უხვადაა ელეგანტური, XVIII საუკუნის სახლები და მიმზიდველი ეკლესია, რომელიც 1805 წლით თარიღდება. ზედაპირული დამთვალიერებლისთვის აქ არაფერია რომაული.
თუმცა, 2010 წელს, როდესაც ადგილობრივი კრიკეტის პავილიონს ხელახლა აშენებდნენ, უჩვეულო აღმოჩენა გაკეთდა – ორი სამსხვერპლო, ადგილობრივი ქვიშაქვით გამოკვეთილი, გვერდზე დაგდებული და, როგორც ჩანს, რომაულ ეპოქაში განზრახ დამარხული, მიძღვნილი ღმერთების – მითრასისა და სოლისადმი. ისინი II საუკუნის 40-იან წლებში, მითრაეუმის – მითრასისადმი მიძღვნილი ტაძრის – ნაწილი იყო, საიდუმლო რიტუალებსა და რთულ ინიციაციის ცერემონიებზე დაფუძნებული კულტის, რომელიც რომაელ სამხედროებს განსაკუთრებით უყვარდათ. ქვიშაქვისგან, რომელიც ახლომახლო კარიერიდან იყო მოპოვებული, სამსხვერპლოები შთამბეჭდავი ზომის და დახვეწილი შესრულების იყო, თუმცა ძალიან მყიფე.
ერთ-ერთ მათგანზე ამოკვეთილი იყო ოთხი ლამაზი ქალის სახის ფრიზი – ოთხი სეზონის პერსონიფიკაცია. გაზაფხული ახალგაზრდული და მრგვალლოყიანი იყო, ზამთარი კი ყინვისგან მოსასხამით დაფარული. სახეების ქვემოთ რომაელმა ქვისმთლელმა მზის ღმერთ სოლის სახეც ამოკვეთა, რომლის სხივებიც ქვას მთლიანად უღრმავდებოდა, რათა, როდესაც უკან ლამპას დაანთებდნენ, ტაძრის სიბნელეში სინათლისა და ჩრდილის ატმოსფერული ციმციმები გაჩნდებოდა. ღმერთის პირის უკან რკინის კაუჭიცაა – არქეოლოგი ფრეიზერ ჰანტერი ფიქრობს, რომ იქ რაღაც მეტალის ჩამოსაკიდებლად იყო, რომელიც ლამპის ალიის კონვექციით მოძრაობას და ჟღარუნს დაიწყებდა. ასე ღმერთი თითქოს ბუტბუტებდა.
სამსხვერპლოები პირველად იქნება გამოფენილი ფართო საზოგადოებისთვის – ყოველ შემთხვევაში, თუ გავითვალისწინებთ, რომ მათი შექმნისა და გამოყენებისას, თითქმის 2 000 წლის წინ, ისინი მხოლოდ ინიცირებულთათვის იყო განკუთვნილი და არა ცნობისმოყვარეებისთვის. ისინი შოტლანდიის ეროვნული მუზეუმის ახალ, მასშტაბურ გამოფენაზე ერთ-ერთი მთავარი ექსპონატი იქნება, რომლის კურატორიც ჰანტერი და მისი კოლეგები არიან. წლების განმავლობაში არტეფაქტები ინტენსიურ კონსერვაციასა და სტაბილიზაციას გადიოდა, რადგან ქვიშაქვი, რომლისგანაც ისინი იყო დამზადებული, დაშლის საფრთხის წინაშე იდგა.
ეს შთამბეჭდავი სამსხვერპლოები – ოდესღაც ფერადად შეღებილი, საღებავის კვალი ჯერ კიდევ ზედაპირზე ეტყობა – მხოლოდ აისბერგის წვერია. საუკუნეების განმავლობაში შემთხვევითმა აღმოჩენებმა და მცირე მასშტაბის მიზანმიმართულმა გათხრებმა აჩვენა, რომ შეუმჩნეველი, ლამაზი ინვერესკი, ჰანტერის აზრით, ოდესღაც უზარმაზარი რომაული სამხედრო ბაზის ადგილი იყო. უფრო მეტიც, ეს, შესაძლოა, 140-იანი წლების ყველაზე მნიშვნელოვანი კამპანია იყო, როდესაც ახალმა იმპერატორმა ანტონინ პიუსმა სცადა რომაული კონტროლის ჰადრიანეს კედლის ჩრდილოეთით გადატანა და საკუთარი თავდაცვითი ნაგებობის – ანტონინის კედლის – აგება, რომელიც ფორტისა და კლაიდის ფიორდებს შორის ვიწრო ხმელეთზე გადიოდა.
ინვერესკში აღმოჩენებს შორისაა უზარმაზარი ღვინის კასრი რონის რეგიონიდან („ჯარისკაცებისთვის,“ ამბობს ჰანტერი – „ხარისხიანი ღვინო ოფიცრებისთვის ამფორებში შემოჰქონდათ“); თიხის ჭიქების ნამსხვრევები, რომელზეც დაქიისა და თრაკიის (თანამედროვე რუმინეთი და ბულგარეთი) ჯარისკაცების სახელებია ამოტვიფრული; და მოჩუქურთმებული ემალის თასი, რომელიც, სავარაუდოდ, სამხრეთ ინგლისში იყო დამზადებული და აღმოსავლეთ ლოთიანში მოხვდა (შესაძლოა, ჰანტერის თქმით, სამხრეთ ბრიტანელი ჯარისკაცის მეშვეობით, რომელიც რომაული დამხმარე ჯარებში მსახურობდა). ინვერესკში აღმოჩენები საუკუნეების განმავლობაში ხდებოდა: ჯერ კიდევ 1565 წელს ადგილობრივებმა სამსხვერპლო იპოვეს, რომელზეც პროვინციის ადმინისტრაციის პროკურატორის – ანუ მთავარი ფინანსური მოხელის – სახელი იყო ამოტვიფრული – მართლაც მნიშვნელოვანი ფიგურა.
1930-იან წლებში ადგილობრივი გრამატიკული სკოლის ქვეშ ბრინჯაოს რომაული ქვაბიც აღმოაჩინეს. ინვერესკში არის რამდენიმე უკანა ეზო, ამბობს ჰანტერი, სადაც გათხრების სურვილი არ ასვენებს. თუ შემთხვევითმა გათხრებმა კრიკეტის პავილიონის ქვეშ მითრასის ტაძარი გამოავლინა, ვინ იცის, კიდევ რა შეიძლება იქ აღმოაჩინონ?
„ბევრს ჰგონია, რომ რომაელები ჰადრიანეს კედლიდან ჩრდილოეთით არასდროს გადასულან,“ ამბობს ის. „მაგრამ ისინი აქ იყვნენ და უზარმაზარი გავლენა მოახდინეს.“ მართალია, რომ რომაული ყოფნა შოტლანდიაში ხშირად გაუჩინარებულად ჩანს. აქ არ არის ისეთი მასშტაბის ნანგრევები, როგორიც რომში, საფრანგეთში, გერმანიაში ან თუნდაც ინგლისშია. თავად „შოტლანდია“ რთული ტერმინია ამ კონტექსტში: ერის ცნება ჯერ კიდევ შორეულ მომავალში იყო და, რა თქმა უნდა, რკინის ხანის მრავალფეროვანი თემებისთვის, რომლებიც ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ, გაუგებარი იქნებოდა.
ჰადრიანეს კედლის ჩრდილოეთით მდებარე მიწების საერთო შთაბეჭდილება ასეთია: ადგილი, რომელიც რომაული სამხედრო-იმპერიული მანქანის მიერ სამი თანმიმდევრული შეჭრისა და კამპანიის შედეგად ძალადობრივად, მყიფედ და საბოლოოდ წარუმატებლად იქნა დამორჩილებული: 80-იან წლებში იმპერატორ დომიტიანეს დროს; 140-იან წლებში ანტონინ პიუსის დროს და 200-იანების დასაწყისში სეპტიმიუს სევერუსის მიერ. კლასიკოსმა მერი ბირდმა ბრიტანეთს ერთხელ „რომის ავღანეთი“ უწოდა. ეს შეფასება ორმაგად მართებულია მისი ყველაზე ჩრდილოეთ ნაწილებისთვის.
ეს არ ნიშნავს, რომ რომაული კვალი ლანდშაფტში არ ჩანს. მრავალი მარშრუტული ბანაკის ნაკვალევია ტაისაიდამდე და გრემპიანებამდე, მათი კონტურები გორაკებზეა ამოტვიფრული; გლაზგოს გარეუბანში აბანოს ნანგრევებია; პერტშირში კი რომაული ციხესიმაგრის შთამბეჭდავი მიწაყრილებია. და ინვერესკში, კერძო ბაღის ჩრდილოვან, ატმოსფერულ ხეივანში, სოფლის ერთადერთი რომაული კვალია, რომელიც ადგილზე, მიწის ზედაპირზეა შემორჩენილი.
ეს არის ჰიპოკაუსტის – იატაკქვეშა გათბობის სისტემის – მცირე ნაწილი: იატაკის ფილა, რომელიც ოთხ ქვიშაქვის სვეტზე დგას, ეს სვეტები ქმნიდა სივრცეს, სადაც ღუმელიდან ცხელი ჰაერი მოძრაობდა. ეს მხოლოდ ფრაგმენტია – მაგრამ მაინც ძლიერად ასახავს იმ შენობის მასშტაბს, რომლის ნაწილიც ოდესღაც იყო. ჰანტერი ფიქრობს, რომ ეს შეიძლება იმპერიული პროკურატორის, კვინტუს ლუსიუს საბინიანუსის მდიდრული სახლის ნაწილი ყოფილიყო – იმ კაცისა, რომელმაც 1565 წელს აღმოჩენილი და აღწერილი სამსხვერპლო მიუძღვნა (რომელიც, სამწუხაროდ, ახლა დაკარგულია).
შოტლანდიაზეც ღრმად იმოქმედა ამ „კონტაქტმა“ (როგორც ამას ევფემისტურად უწოდებენ) რომთან. ყველაფერი ძალადობრივი არ ყოფილა. ეროვნული მუზეუმის გამოფენა სავსეა ყოველდღიური ცხოვრების კვალით – მაგალითად, ლამაზი ტყავის ქალისა და ბავშვის ფეხსაცმელი, რომელსაც ინვერესკის ციხესიმაგრის გარეთ მდებარე დასახლების სამოქალაქო მოსახლეობა ატარებდა.
გამოფენა ასევე აჩვენებს რომაული ნივთების საოცარ მიმოქცევას – ობიექტებს, რომლებიც იმპერიის საზღვრებს გაცდა და დასავლეთის კუნძულებამდე და ორკნეისაც კი მიაღწია. ერთ-ერთი მაგალითია მომხიბვლელი სამაგრი, რომელსაც პატარა, დიდთვალება ბრინჯაოს ჩიტი ამშვენებს – ის რკინის ხანის მრგვალ სახლებში, ბირნის მახლობლად, მორეის ფიორდთან, შოტლანდიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში იპოვეს და ახლა ელგინის მუზეუმის კოლექციაშია. შესაძლოა, ფრეიზერის აზრით, ეს რომაელების დიპლომატიური საჩუქარი იყო, რომლებიც უფრო სამხრეთით იყვნენ განლაგებულნი და ამ იმპერიის მოუსვენარ კიდეში მშვიდობის შენარჩუნებაში იყვნენ დაინტერესებულნი.
მიუხედავად ამისა, ძნელია, არ იგრძნო დაპყრობის სიშიშვლე და რომაული სამხედრო მანქანის უხეში ეფექტიანობა. გამოფენაზე წარმოდგენილია, სავარაუდოდ, ბორკილების კომპლექტის ნაწილი, რომელიც ასევე ინვერესკში იპოვეს – შეხსენება იმისა, რომ რომაული ეკონომიკა ტყვეების დამონებაზე იყო დამოკიდებული. შოტლანდიაში ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული აღმოჩენა 1959-60 წლებში მოხდა, როდესაც პერტშირში, ინჩტუთილის რომაულ ციხესიმაგრეში, ოთხმეტრიან ორმოში მილიონი რკინის ლურსმანი აღმოაჩინეს. მათი ნაწილი ახალ გამოფენაზეა წარმოდგენილი; ერთ დღეს ჰანტერს სურს, რომ ეროვნული მუზეუმის საკუთრებაში არსებული ყველა 600 000 ლურსმანი მუდმივ ექსპოზიციაზე გამოიტანოს.
თუნდაც ის შედარებით მცირე გროვა, რომელიც გამოფენაზე იქნება ნაჩვენები, უცნაური სანახავია – მინიშნება იმ უზარმაზარ შესაძლებლობასა და მომარაგების ხაზების მასშტაბზე, რაც რომს ჰქონდა. მათი უმეტესობა აღმოჩენისას, თითქმის 2 000 წლის შემდეგ, ჯერ კიდევ გამოუყენებელი იყო. სავარაუდოდ, ისინი კენტის და სასექსის რკინის საწარმოებიდან იქნა ჩამოტანილი, რათა აეშენებინათ ციხესიმაგრე, რომელიც 80-იან წლებში მიატოვეს, დასრულებამდე.
რომაელების ისტორია შოტლანდიაში უცნაურია. თუ ჰანტერი მართალია, ინვერესკის ციხესიმაგრისა და დასახლების სიდიადე გამორჩეული იქნებოდა (სოფელში არის კვალიც კი იმისა, რომ შესაძლოა ხის ამფითეატრი არსებობდა, რაც, თუ ჰიპოთეზა დადასტურდება, ციხესიმაგრის მასშტაბისა და მნიშვნელობის უტყუარი ნიშანი იქნებოდა).
ეს არ ნიშნავს, რომ ადგილობრივები არ იყვნენ განვითარებულნი – გამოფენაზე წარმოდგენილია გამორჩეული სამაჯურები და ტორკები, რომლებიც რკინის ხანის მოსახლეობის ხელოვნებისა და სიმდიდრის შესახებ მიგვანიშნებს. მაგრამ რაც მართლაც გამორჩეულია, ისაა, თუ რამდენად მუდმივი უნდა ჩანდა ინვერესკის ციხესიმაგრე თავისი ქვის შენობებითა და თავდაჯერებული არქიტექტურით – და მაინც, როგორი დროებითი აღმოჩნდა საბოლოოდ. მითრასისა და სოლის სამსხვერპლოები რომაელებმა სწორედ იმიტომ დამარხეს, რომ არმიამ ინვერესკი დაარსებიდან 25 წელიწადში დატოვა. რომაული ოკუპაცია აქ ცოტა ჰგავდა იმ ბრწყინვალე რომაულ აღლუმის ჩაფხუტს, რომელიც ნიუსტედში, მელროუზთან ახლოს იპოვეს: შთამბეჭდავი, სანახაობრივი და, საბოლოოდ, ცარიელი.
