მზის სხივები პატარა ქვის ფანჯრიდან იღვრება, ხის იატაკი კი თბება და ჭრიალებს. გარედან, გამვლელი ფარიდან, ცხვრების ზარების ხმა აღწევს. ახლად გამომცხვარი პურის სურნელი ერწყმის წინა საღამოს კოცონის კვამლს. ვიღვიძებ შეგრძნებით, თითქოს სხვა ეპოქაში გადავვარდი — თუმცა სინამდვილეში თანამედროვე ალბანეთში ვარ.
ვცხოვრობ კულაში — ტრადიციულ ქვის კოშკის სახლში, რომლებიც ჩრდილოეთ ალბანეთში, მონტენეგროსა და ჩრდილოეთ მაკედონიაში გვხვდება. ეს სახლები ოდესღაც ოჯახებს კონფლიქტების დროს იცავდა და დაღლილ მოგზაურებს ვაჭრობის გზებზე აფარებდა თავს, სანამ მე-20 საუკუნეში უმეტესობა მიტოვებულ მდგომარეობაში არ აღმოჩნდა. ალბანეთის აგროტურიზმის ასოციაციის მიერ შექმნილი ახალი გრძელმარშრუტიანი ბილიკი მიზნად ისახავს, კულების ნაწილი ძველ დიდებას დაუბრუნოს და სტუმრებს მისცეს შანსი, აღმოაჩინონ ალბანეთის ის ნაწილი, რომელიც ტურიზმს თითქმის ხელუხლებელი შემორჩა.
Tower Trail გადის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ალბანეთის ყველაზე ნაკლებად მონახულებულ რეგიონებში, სადაც გაჩერებებია მირდიტის, მატის, ბულქიზისა და დიბრის მხარეებში. ბილიკი გათვლილია ცხრა დღიან ფეხით გასავლელ მარშრუტზე გიდთან ერთად და 100 მილის სიგრძეზე გადის ტრადიციულ სოფლებში, მაღალ პლატოებზე, ტყეებსა და მდინარის ხეობებში. მომავალში იგეგმება ველოსიპედისა და 4x4 მარშრუტების დამატებაც. ბილიკის ზოგიერთი მონაკვეთი საკმაოდ გრძელია და შეიძლება ორ დღედ გაიყოს ან ავტომობილით შემოკლდეს. სტუმრების განთავსების შესაძლებლობა საოჯახო სასტუმროებში, ფერმებსა და კულებში მოგზაურებს რეგიონთან კულტურულ კავშირს აძლევს — რაც ქვეყნის პოპულარულ ნაწილებში სულ უფრო რთული ხდება.
კულა, თავისი მრავალფეროვანი ფორმებით, ბილიკის მთავარი ღირსშესანიშნაობაა. ტრადიციულად, ისინი აშენებულია მიმდებარე მთებიდან მოპოვებული კირქვითა და ხით. კულებს აქვთ სტანდარტული არქიტექტურული სტრუქტურა, თუმცა თითოეული მათგანი ასახავს იმ ოჯახის ხასიათს, ვინც მისი აშენება დააფინანსა. გამოცდილი ხელოსნების მიერ აგებული ადრეული კულები შექმნილი იყო როგორც მკაცრი კლიმატური პირობების, ისე ისტორიული რეალობის — მათ შორის, XV საუკუნის ოსმალთა შემოსევისა და ხშირი ტომობრივი დაპირისპირებების — გასაძლებად. XVIII-XIX საუკუნეებში კიდევ ბევრი კულა აიგო, მაგრამ ალბანეთის კომუნისტური რეჟიმის დროს (1944-1991) ბევრ ოჯახს კულები ჩამოართვეს და დაბრუნებისას ისინი უკვე მიტოვებული დახვდათ. დღეს ბევრი კულა ცარიელია, რადგან 1990-2000-იან წლებში სოფლად მცხოვრები მოსახლეობის დიდი ნაწილი ქალაქებში გადავიდა.
„ტრადიციებს ვკარგავთ, რადგან ხალხი აქ აღარ რჩება,“ მეუბნება ნიკ ნიკოლი, როცა ბილიკის პირველ ეტაპზე ლუფაის მთაგორიან სოფელში მივდივართ. ნიკოლი რუბიკში მდებარე პატარა მუზეუმისა და კულტურის ცენტრის, „ინფოკულას“ დირექტორია, რომელიც უფასო საფეხმავლო რუკებსა და ისტორიულ ინფორმაციას აწვდის სტუმრებს. მისი თქმით, ბილიკის გასწვრივ ბევრ სოფელში მხოლოდ ერთი ან ორი ოჯახიღა ცხოვრობს. ტურიზმის იდეის დანერგვა ნელა მიმდინარეობს, რადგან სტუმრისგან ფულის მიღების კონცეფცია ადგილობრივ სტუმართმოყვარეობის ტრადიციებს ეწინააღმდეგება. ნიკოლი იმედოვნებს, რომ ბილიკი ადგილობრივებს უბიძგებს, გახსნან თავიანთი კულები ან ფერმები საოჯახო სასტუმროებად, რაც სტუმრებს უნიკალურ გამოცდილებას მისცემს, ხოლო ოჯახებს დამატებით შემოსავალს მოუტანს.
ბილიკზე სიარულისას ადვილად იგრძნობა, რასაც ნიკოლი გულისხმობს სოფლებში მცხოვრები ხალხის სიმცირესა და დარჩენილთა სტუმართმოყვარეობაზე საუბრისას. რამდენიმეჯერ ჩვენი გზა დაგვიგრძელდა, რადგან გიდთან ერთად ხშირად გვეპატიჟებოდნენ ყავაზე და გვიმასპინძლდებოდნენ ახლად დაკრეფილი ყურძნით, ქლიავითა და კაკლით. სოფლის მეურნეობა აქ ცხოვრების მთავარი საფუძველია და ხალხი განთიადიდან დაღამებამდე მინდვრებში მუშაობს, თუმცა ყოველთვის მზად არიან, შეისვენონ, სტუმრები გაართონ და წარსულის ამბები გაუზიარონ.
Tower Trail-ის დიდი ნაწილი გადის ძველ გზებზე, კარსტულ, მთაგორიან რელიეფზე, სადაც გამოქვაბულები, წაბლის ხეები და სიმინდის ყანებია მიმოფანტული. ბილიკის მონიშვნები ჯერ კიდევ იშვიათია და ზოგჯერ ბუჩქებში გზის გაკვლევაც გიწევს, თუმცა მარშრუტი მოგზაურებს აძლევს საშუალებას, იმ ბილიკებით იარონ, რომლებსაც ადგილობრივები დღემდე იყენებენ, და უამრავი შესაძლებლობა აქვთ მათთან ურთიერთობისთვის. მეორე დღის ბოლოს, დერჯანის სოფელში, 91 წლის ჰაჯრია ქერიმი ღიმილით მიყვება, როგორ იზრდებოდა ახლომდებარე დიდ კულაში. მამამისი წარმატებული ფერმერი იყო, რომლის გულუხვობასაც დღემდე იხსენებენ, და ოჯახი ხშირად მასპინძლობდა მოგზაურებს. ჰყვება, რომ სადილის მაგიდასთან არასდროს იჯდა 10-ზე ნაკლები ადამიანი. „მამამ ბავშვობიდან მასწავლა, რომ ვინც არ უნდა შემოვიდეს სახლში, ყველას უნდა შესთავაზო საჭმელი და სასმელი, და მასწავლა, რა და როგორ უნდა მივართვა,“ ამბობს ის სიამაყით. „მთავარი იყო, რომ არავინ წასულიყო საუკეთესო სტუმართმოყვარეობის გარეშე.“
ბილიკის ერთ-ერთი მთავარი ღირსშესანიშნაობაა შესაძლებლობა, მოგზაურებმა ტრადიციული სტუმართმოყვარეობა განიცადონ აღდგენილ კულებში დარჩენისას. მეოთხე დღეს, მთაგორიან სოფელ დუშაიში, ვჩერდები კულა ჰუპიში, რომელიც 2021 წელს გაიხსნა როგორც საოჯახო სასტუმრო. მეპატრონე, ლული ჰუპი, წლები მუშაობდა ახლომდებარე მაღაროში, რომ სახლი ოთახ-ოთახ შეეკეთებინა. „როცა აქ მოდიხარ, ოჯახი გელოდება და თავს სახლში გრძნობ,“ ამბობს ის.
ჰუპი მხოლოდ ბიზნესს არ აწარმოებს — მას სურს ადგილობრივი საზოგადოების მხარდაჭერა. ის თანამშრომლობს 10-ზე მეტ ოჯახთან, რომლებიც რესტორანს აწვდიან ხორცს, ყველს, თაფლს, პურსა და სხვა პროდუქტებს, ასევე გიდებად მუშაობენ ლაშქრობებზე, ცხენით გასეირნებებსა და კულინარიულ მასტერკლასებზე. ჰუპი სტუმრების რაოდენობას მიზანმიმართულად ამცირებს და მასობრივი ტურიზმის ტენდენციით არ ინტერესდება. „ხალხი მეუბნება, რომ სულელი ვარ, რადგან რესტორანში 50 მაგიდა არ მაქვს,“ იცინის ის, როცა ოდაში — ტრადიციულ მისაღებ ოთახში — კოცონთან ვსხედვართ და სადილად თბილ სიმინდის პურს, ლეღვის მურაბას, მწნილებს, თხის ყველსა და გიზე — ხაჭოს მსგავს პროდუქტს — მივირთმევთ. „მაგრამ მე არ მინდა 50 მაგიდა, მინდა 10, და მინდა, რომ ხალხმა ერთი თვით ადრე დაჯავშნოს.“
ჰუპის გავლენა აშკარად იგრძნობა მიმდებარე ტერიტორიაზე, სადაც ბევრი კულა რესტავრირდება და ნელა, მდგრადი ტურიზმის იდეა ფეხს იკიდებს. ჩემს ბოლოსწინა ღამეს ვჩერდები Butterfly Camping-ში — პატარა ბანაკში, რომელიც შავ დრინის ნაპირზე, კანიონში მდებარეობს. მეპატრონე, ლაბინოტ მურია, კოცონს ანთებს, ადგილობრივ ყურძნის არაყს მისხამს და მიყვება, როგორ გაასუფთავეს და გაასწორეს ნაპირი მამასთან ერთად.
მათ ყველაფერი მარტივად გააკეთეს: ააშენეს სამი პატარა კოტეჯი, დატოვეს ადგილი კარვებისთვის, მაგიდებისა და ელემენტარული სამზარეულოსთვის. მურია ამბობს, რომ მას არ აინტერესებს მასობრივი ტურისტების მოზიდვა — ის ეძებს თავგადასავლების მოყვარულებს, ბუნებისადმი ინტერესითა და სურვილით, ახლომდებარე სოფლის ცხოვრება გამოსცადონ, სადაც თავადაც ოჯახთან ერთად ცხოვრობს. მისი თქმით, ადგილობრივები სკეპტიკურად უყურებდნენ მის წამოწყებას და უკვირდათ, რატომ უნდა ენდომებოდეს ვინმეს „სადღაც შუაგულში“ ჩამოსვლა. თუმცა, როცა სტუმრები გამოჩნდნენ, დარწმუნდნენ და ახლა მსგავსი ბიზნესი რეგიონში სხვაგანაც ჩნდება. ჰუპის მსგავსად, მურია ხაზს უსვამს, რომ მისთვის მთავარი უნიკალური გამოცდილების შეთავაზებაა და არა დიდი მოგება. „მიყვარს ეს საქმე,“ ამბობს ღიმილით. „დიდად არ გაგამდიდრებს, უბრალოდ გატაცებით ვაკეთებ.“
ალბანეთის ტურიზმის ინდუსტრია ბოლო წლებში სწრაფად ვითარდება. თუმცა, მიმდინარე პროტესტები, რომლებიც დაცულ სანაპირო ზონაში დაგეგმილ ლუქს კლასის კურორტის მშენებლობამ გამოიწვია, აჩვენებს, რომ ადგილობრივები უკმაყოფილებას გამოხატავენ ქვეყნის განვითარების ტემპითა და არამდგრადი ხასიათით. რადგან ალბანეთის ტურიზმის დიდი ნაწილი სანაპიროსა და ჩრდილოეთის ალპებზეა კონცენტრირებული, შიდა სოფლები ცდილობენ, იპოვონ, რა შესთავაზონ სტუმრებს. კულების და მათი ძლიერი სტუმართმოყვარეობის ტრადიციის გამოყენებით, შესაძლოა, სწორედ ეს იპოვეს.
მოგზაურობა მხარდაჭერილი იყო Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ)-ის მიერ. დამატებითი ინფორმაციისთვის ეწვიეთ ალბანეთის აგროტურიზმის ასოციაციას. კულაში ორადგილიანი ნომრის ღირებულება იწყება დაახლოებით 35 ფუნტიდან ღამეში.
